प्रत्यय प्रत्यय

UPSSSC लोअर मेन्स के लिए प्रत्यय की व्यापक अध्ययन मार्गदर्शिका। UPSSSC लोअर मेन्स के लिए प्रत्यय की व्यापक अध्ययन मार्गदर्शिका।

प्रत्यय: माइंडमैपप्रत्यय: माइंडमैप

mindmap root((प्रत्यय)) कृत प्रत्यय धातु से जुड़ते हैं संज्ञा/विशेषण बनाते हैं तद्धित प्रत्यय संज्ञा/सर्वनाम/विशेषण से जुड़ते हैं भाववाचक/कर्तृवाचक बनाते हैं
mindmap root((प्रत्यय)) कृत प्रत्यय धातु से जुड़ते हैं संज्ञा/विशेषण बनाते हैं तद्धित प्रत्यय संज्ञा/सर्वनाम/विशेषण से जुड़ते हैं भाववाचक/कर्तृवाचक बनाते हैं

प्रत्यय के प्रकार: तुलनात्मक सारणीप्रत्यय के प्रकार: तुलनात्मक सारणी

प्रकारआधारउदाहरण
कृत प्रत्ययक्रिया (धातु)पढ़ + आई = पढ़ाई
तद्धित प्रत्ययसंज्ञा/विशेषणमानव + ता = मानवता
स्त्रीबोधकलिंग परिवर्तनसुत + आ = सुता
अपत्यवाचकवंश/संतानकुरु + अ = कौरव

प्रत्यय की परिभाषा

प्रत्यय की परिभाषा

जो शब्दांश किसी शब्द के अंत में जुड़कर उसके अर्थ में परिवर्तन ला देते हैं, उन्हें 'प्रत्यय' कहते हैं।जो शब्दांश किसी शब्द के अंत में जुड़कर उसके अर्थ में परिवर्तन ला देते हैं, उन्हें 'प्रत्यय' कहते हैं।

शब्द + प्रत्यय = नया अर्थशब्द + प्रत्यय = नया अर्थ

कृत प्रत्यय (कृदंत)

कृत प्रत्यय (कृदंत)

क्रिया या धातु के अंत में लगने वाले प्रत्ययों को कृत प्रत्यय कहते हैं। इनके योग से बने शब्दों को 'कृदंत' कहा जाता है।क्रिया या धातु के अंत में लगने वाले प्रत्ययों को कृत प्रत्यय कहते हैं। इनके योग से बने शब्दों को 'कृदंत' कहा जाता है।

उदाहरण: लिख + आवट = लिखावट, खेल + आड़ी = खिलाड़ी, पढ़ + आकू = पढ़ाकू।उदाहरण: लिख + आवट = लिखावट, खेल + आड़ी = खिलाड़ी, पढ़ + आकू = पढ़ाकू।

तद्धित प्रत्यय

तद्धित प्रत्यय

संज्ञा, सर्वनाम या विशेषण के अंत में जुड़ने वाले प्रत्यय 'तद्धित' कहलाते हैं।संज्ञा, सर्वनाम या विशेषण के अंत में जुड़ने वाले प्रत्यय 'तद्धित' कहलाते हैं।

उदाहरण: मानव + ता = मानवता, अपना + पन = अपनापन, सुंदर + ता = सुंदरता।उदाहरण: मानव + ता = मानवता, अपना + पन = अपनापन, सुंदर + ता = सुंदरता।

कृत प्रत्यय के प्रमुख उदाहरण

कृत प्रत्यय के प्रमुख उदाहरण

आक: पढ़ाकू, लड़ाकू | अन: चलन, मिलन | आ: घेरा, झूला | आई: पढ़ाई, लिखाई | आवट: सजावट, बनावट।आक: पढ़ाकू, लड़ाकू | अन: चलन, मिलन | आ: घेरा, झूला | आई: पढ़ाई, लिखाई | आवट: सजावट, बनावट।

तद्धित प्रत्यय के प्रमुख उदाहरण

तद्धित प्रत्यय के प्रमुख उदाहरण

आ: सुता, छात्रा | ई: तेली, माली | वान: धनवान, गुणवान | इय: भारतीय, जातीय | आपा: बुढ़ापा, मोटापा।आ: सुता, छात्रा | ई: तेली, माली | वान: धनवान, गुणवान | इय: भारतीय, जातीय | आपा: बुढ़ापा, मोटापा।

स्त्रीबोधक प्रत्यय

स्त्रीबोधक प्रत्यय

पुल्लिंग शब्दों को स्त्रीलिंग बनाने के लिए प्रयुक्त प्रत्यय। जैसे: आ (सुत-सुता), ई (देव-देवी), आनी (देवर-देवरानी)।पुल्लिंग शब्दों को स्त्रीलिंग बनाने के लिए प्रयुक्त प्रत्यय। जैसे: आ (सुत-सुता), ई (देव-देवी), आनी (देवर-देवरानी)।

अपत्यवाचक प्रत्यय

अपत्यवाचक प्रत्यय

संतान या वंश का बोध कराने वाले प्रत्यय। जैसे: अ (कुरु-कौरव), य (दशरथ-दाशरथि), एय (विनता-वैनतेय)।संतान या वंश का बोध कराने वाले प्रत्यय। जैसे: अ (कुरु-कौरव), य (दशरथ-दाशरथि), एय (विनता-वैनतेय)।

महत्वपूर्ण शब्द और प्रत्यय (अभ्यास)

महत्वपूर्ण शब्द और प्रत्यय (अभ्यास)

बचपन (पन), घबराहट (आहट), लुटेरा (एरा), बचपन (पन), भलाई (आई), सुनार (आर), चतुराई (आई), मिठास (आस)।बचपन (पन), घबराहट (आहट), लुटेरा (एरा), बचपन (पन), भलाई (आई), सुनार (आर), चतुराई (आई), मिठास (आस)।

परीक्षा उपयोगी टिप्स और ट्रिक्स

परीक्षा उपयोगी टिप्स और ट्रिक्स

ट्रिक 1: मूल शब्द पहचानें। शब्द को तोड़ने पर मूल शब्द सार्थक होना चाहिए। उदाहरण: 'मिठास' = मीठा + आस।ट्रिक 1: मूल शब्द पहचानें। शब्द को तोड़ने पर मूल शब्द सार्थक होना चाहिए। उदाहरण: 'मिठास' = मीठा + आस।

ट्रिक 2: क्रिया के साथ 'कृत' और संज्ञा के साथ 'तद्धित' प्रत्यय देखें।ट्रिक 2: क्रिया के साथ 'कृत' और संज्ञा के साथ 'तद्धित' प्रत्यय देखें।