Human Nature, Character, Virtues & Vices Antonyms in UPPSC मानवीय स्वभाव, चरित्र, गुण-दोष एवं आचरण सम्बन्धी विलोम शब्द

Comprehensive lexical database of human emotions, psychological traits, moral values, and character vices for UPPSC General Hindi. मानव व्यवहार, नैतिक गुण, चारित्रिक दोष, मनोभाव एवं मनोविकारों से संबंधित उच्च-आवृत्ति विलोम शब्दों का प्रामाणिक संकलन।

लक्ष्य: समीक्षा अधिकारी 2026
खंड: विलोम शब्द
प्रारंभिक: 10 प्रश्न (10 अंक)
मुख्य परीक्षा: 12 अंक
3-स्तरीय मिनी टेस्ट (-0.33)

मानवीय स्वभाव एवं गुण-दोष: अवधारणा एवं वर्गीकरण

सामान्य हिन्दी प्रश्नपत्र में मानवीय स्वभाव (Human Nature), चारित्रिक गुण-दोष (Virtues and Vices), मनोभाव एवं सामाजिक आचरण से संबंधित विलोम शब्दों की बहुलता होती है। यहाँ शब्दों में सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक और नैतिक द्वंद्व निहित होता है।

आयोग प्रायः 'कृतज्ञ', 'कृपण', 'धृष्ट', 'धीरोदात्त' जैसे शास्त्रीय साहित्य के विशेषण पदों पर प्रश्न पूछता है, जहाँ विद्यार्थी को केवल शब्दार्थ नहीं बल्कि नैतिक-साहित्यिक संदर्भ का ज्ञान होना आवश्यक है।

1. नैतिक गुण एवं चारित्रिक आचरण विलोम तालिका (60+ शब्द)

सद्गुण / सकारात्मक पददुर्गुण / विलोम पदसद्गुण / सकारात्मक पददुर्गुण / विलोम पद
कृतज्ञ (उपकार मानने वाला)कृतघ्न (उपकार न मानने वाला)उदार (विशाल हृदय)कृपण / अनुदार (कंजूस/संकीर्ण)
दयालु (करुणावान)निर्दय / क्रूरधीर (धैर्यवान)अधीर
धृष्ट (उद्दंड)विनीत / नम्रसाधु (सज्जन)असाधु / दुष्ट
सुशील (सदाचारी)दुःशीलसहिष्णु (सहनशील)असहिष्णु
निष्कपट (कपटहीन)कपट / कपटीसंयमी (नियंत्रित)व्यभिचारी / असंयमी
सदाचारी (नैतिक)दुराचारीसत्यवादीमिथ्यावादी
धीरोदात्त (शांत-वीर नायक)धीरोद्धत (उग्र नायक)क्षमादंड / क्रोध
सौजन्य (भलमनसाहत)दौर्जन्यस्वाभिमानीदास / चापलूस
शालीन (विनम्र)उद्दंड / अशिष्टमितव्ययी (सोचकर खर्चने वाला)अपव्ययी (फिजूलखर्च)
संतोषी (संतुष्ट)लोभी / असंतोषीअनुरागीविरागी
हितैषी (भला चाहने वाला)विपक्षी / शत्रुईमानदारबेईमान
शौर्य (वीरता)भीरुता / कातरतासाहसीकायर / भीरु
निस्पृह (इच्छारहित)स्पृह / लोलुपतितिक्षा (सहनशीलता)असहिष्णुता
सज्जनदुर्जनआस्तिकनास्तिक
सद्भावदुर्भावसत्कर्मदुष्कर्म

2. मनोभाव, भावनाएं एवं मानसिक स्थितियां

सकारात्मक मनोभाव

  • हर्ष → शोक: आनंद का विलोम संताप/शोक है।
  • उत्साह → निरुत्साह: कार्य करने की उमंग का विलोम।
  • आशा → निराशा: भविष्य के प्रति सकारात्मकता व नकारात्मकता।
  • स्नेह / वात्सल्य → द्वेष / घृणा: प्रेम एवं तिरस्कार।
  • प्रमोद → विषाद: उल्लास एवं गहन दुःख।

जटिल मनोविकार

  • मद / अहंकार → विनय / निरभिमान: घमंड का विलोम नम्रता।
  • ईर्ष्या → सद्भावना: डाह का विलोम शुभचिंतन।
  • लोभ / लिप्सा → त्याग / संतोष: लालच का विलोम वैराग्य।
  • क्रोध → शांति / क्षमा: आवेश का विलोम धीरज।
  • भय → निर्भयता / अभय: डर का विलोम निडरता।

परीक्षा ट्रैप्स एवं सावधानियां

'कृतज्ञ' का विलोम: 'कृतघ्न' vs 'अकृतज्ञ'
'कृतज्ञ' का सबसे सटीक एवं रूढ़ शास्त्रीय विलोम 'कृतघ्न' (उपकार को नष्ट करने वाला) होता है। यदि विकल्प में 'कृतघ्न' न हो, केवल तभी 'अकृतज्ञ' मान्य होगा।
'उदार' का विलोम क्या है?
'उदार' का विलोम 'कृपण' (कंजूस) अथवा 'अनुदार' दोनों होता है। आयोग ने कई बार 'कृपण' को प्रथम वरीयता दी है।
सदा स्मरण रखें कृतज्ञ ↔ कृतघ्न | धीरोदात्त ↔ धीरोद्धत | सौजन्य ↔ दौर्जन्य | शौर्य ↔ भीरुता / कातरता।

उत्तर प्रदेश लोक सेवा आयोग (UPPSC RO/ARO) विगत वर्षों के प्रामाणिक प्रश्न (PYQs)

आयोग की आधिकारिक उत्तर कुंजी के आधार पर तैयार 10 उच्च-स्तरीय प्रश्न, सटीक उत्तर एवं परीक्षा-उन्मुख व्याख्या:

UPPSC RO/ARO 2021 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
1. 'कृतज्ञ' का विलोम शब्द क्या है?
A अकृतज्ञ
B कृतघ्न
C कठिन
D कृपण
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

कृतज्ञ का विलोम कृतघ्न होता है।

UPPSC RO/ARO 2016 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
2. 'उदार' का विलोम शब्द है:
A कठोर
B अनुदार
C कृपण
D B और C दोनों
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: D

उदार का विलोम अनुदार एवं कृपण दोनों मान्य हैं।

UPPSC RO/ARO 2017 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
3. 'धीरोदात्त' का विलोम शब्द क्या होगा?
A धीरोद्धत
B अधीर
C उद्दंड
D कायर
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

धीरोदात्त का विलोम धीरोद्धत होता है।

UPPSC RO/ARO 2014 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
4. 'सुशील' का विलोम शब्द है:
A अशील
B दुःशील
C विशील
D कुशील
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

सुशील का विलोम दुःशील होता है।

UPPSC RO/ARO 2010 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
5. 'साधु' का विलोम शब्द क्या है?
A साध्वी
B संन्यासिनी
C असाधु
D साधुनी
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: C

साधु (सज्जन) का विलोम असाधु (दुष्ट) है। लिंग में साध्वी।

UP PCS Pre 2020 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
6. 'शौर्य' का सही विलोम शब्द होगा:
A वीरता
B कातरता
C चातुर्य
D शत्रुता
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

शौर्य का विलोम कातरता अथवा भीरुता होता है।

UPPSC RO/ARO 2013 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
7. 'मितव्ययी' का विलोम शब्द है:
A कृपण
B अपव्ययी
C खर्चीला
D लोभी
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

मितव्ययी का तत्सम विलोम अपव्ययी है।

UPPSC RO/ARO 2016 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
8. 'हर्ष' का विलोम शब्द क्या है?
A विषाद
B शोक
C दुःख
D कष्ट
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

हर्ष का विलोम शोक अथवा विषाद होता है।

UPPSC RO/ARO 2021 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
9. 'सदाचारी' का विलोम शब्द कौन सा है?
A दुराचारी
B पापी
C अधर्मी
D कपट
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

सदाचारी का विलोम दुराचारी होता है।

UPPSC RO/ARO 2017 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
10. 'निष्कपट' का सही विलोम शब्द है:
A कपट
B कपटी
C धूर्त
D चालाक
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: B

निष्कपट विशेषण का विलोम कपटी है।

3-स्तरीय ऑनलाइन मिनी टेस्ट (कठिनाई स्तर 1, 2 व 3 — 1/3 नकारात्मक अंकन)

स्तरानुरूप 15 प्रश्नों का परीक्षण: स्तर 1 (तथ्यात्मक), स्तर 2 (मध्यम/सुमेलन), स्तर 3 (कथन-कारण व विश्लेषणात्मक):

UPPSC RO/ARO मुख्य परीक्षा (Mains Format) — प्रारूप एवं आदर्श उत्तर

मुख्य परीक्षा प्रश्नपत्र-2 (सामान्य हिन्दी एवं आलेखन) तथा प्रश्नपत्र-1 (वस्तुनिष्ठ) के मानक अनुरूप मॉडल प्रश्न व उत्तर:

UPPSC RO/ARO मुख्य परीक्षा प्रारूप 5 अंक
1. मानवीय चरित्र एवं स्वभाव से संबंधित 5 प्रमुख विलोम युग्म लिखिए।
आदर्श उत्तर (Examiner Standard)

1. कृतज्ञ ↔ कृतघ्न
2. उदार ↔ कृपण
3. धीरोदात्त ↔ धीरोद्धत
4. सुशील ↔ दुःशील
5. सौजन्य ↔ दौर्जन्य

परीक्षा कक्ष त्वरित रिवीज़न — मुख्य बिंदु एवं ट्रैप्स (Exam Traps)

महत्वपूर्ण परीक्षा बिंदु (Must-Remember Points)

  • कृतज्ञ का कृतघ्न (अति-महत्वपूर्ण)।
  • उदार का कृपण / अनुदार।
  • धीरोदात्त का धीरोद्धत।
  • शौर्य का कातरता / भीरुता।
  • सौजन्य का दौर्जन्य।

सामान्य भ्रांतियां एवं आयोग के ट्रैप्स (Common Pitfalls)

  • सजातीयता का उल्लंघन कदापि न करें (तत्सम का विलोम तत्सम, तद्भव का तद्भव)।
  • विकल्पों में मिलते-जुलते भ्रामक वर्तनी वाले शब्दों से सतर्क रहें।

60/60 शत-प्रतिशत स्कोर सूत्र

सामान्य हिन्दी में 60 में से 55+ अंक प्राप्त करना ही समीक्षा अधिकारी अंतिम चयन की गारंटी है। प्रतिदिन 30 मिनट नियम स्मरण एवं 20 प्रश्नों का अभ्यास अनिवार्य रूप से करें।