Forming Adjectives from Pronouns, Verbs & Indeclinables (Avyaya) सर्वनाम, क्रिया व अव्यय पदों से विशेषण निर्माण

Derivation of Adjectives from Pronouns, Verbs (Participles) & Adverbs with 50+ Examples सर्वनाम, क्रिया (कृदंत) एवं अव्यय पदों से विशेषण बनाने के संपूर्ण नियम व 50+ शब्द

लक्ष्य: समीक्षा अधिकारी 2026
खंड: विशेष्य और विशेषण
प्रारंभिक: 10 प्रश्न (10 अंक)
मुख्य परीक्षा: 12 अंक
3-स्तरीय मिनी टेस्ट (-0.33)

सर्वनाम, क्रिया एवं अव्यय से विशेषण निर्माण का भाषाविज्ञान

हिन्दी में केवल संज्ञाओं से ही विशेषण नहीं बनते, बल्कि सर्वनामों, मूल धातुओं (क्रियाओं) तथा अव्यय (अविकारी) पदों में विशिष्ट प्रत्यय जोड़कर भी प्रचुर मात्रा में विशेषणों की रचना की जाती है। UPPSC RO/ARO में इस विधा से व्युत्पत्तिपरक प्रश्न पूछे जाते हैं:

1. सर्वनाम से विशेषण निर्माण

मूल सर्वनामों (मैं, तू, यह, वह, जो, कौन, आप) में 'सा/साद्रिश' या 'ऐसा/वैसा' प्रत्यय-योग से विशेषण बनते हैं। जैसे: यह -> ऐसा, वह -> वैसा, कौन -> कैसा, मैं -> मुझसा।

2. क्रिया (धातु) से विशेषण निर्माण

क्रिया की मूल धातुओं में आऊ, आक, आकू, अड़, एरा, ईय, अल आदि कृत प्रत्यय जोड़कर कृदंत विशेषण बनते हैं। जैसे: पठना -> पढ़ाकू, बिकना -> बिकाऊ, लड़ना -> लड़ाकू, भूलना -> भुलक्कड़।

3. अव्यय से विशेषण निर्माण

स्थानवाचक एवं दिशावाचक अव्ययों में 'ई' या 'ला' प्रत्यय जोड़कर विशेषण बनते हैं। जैसे: ऊपर -> ऊपरी, नीचे -> निचला, आगे -> अगला, पीछे -> पिछला, बाहर -> बाहरी।

सर्वनाम, क्रिया एवं अव्यय से विशेषण निर्माण की संपूर्ण 30-शब्द सारणी

मूल स्रोत (Word Base) व्याकरणिक श्रेणी निर्मित विशेषण रूप प्रयुक्त प्रत्यय / व्युत्पत्ति नियम
यहनिश्चयवाचक सर्वनामऐसा / एतादृशसर्वनाम का विशेषणात्मक रूपांतरण
वहनिश्चयवाचक सर्वनामवैसा / तादृशसादृश्यवाचक विशेषण
जोसंबंधवाचक सर्वनामजैसासमानता बोधक
कौनप्रश्नवाचक सर्वनामकैसास्वरूप बोधक
मैंउत्तम पुरुष सर्वनाममुझसा / मदीय'-सा' प्रत्यय योग
तूमध्यम पुरुष सर्वनामतुझसा / त्वदीय'-सा' प्रत्यय योग
आपआदरसूचक सर्वनामआपसासादृश्य बोध
लड़नासकर्मक/अकर्मक क्रियालड़ाकू'-आकू' कृदंत प्रत्यय
पढ़नासकर्मक क्रियापढ़ाकू / पठनीय / पठित'-आकू' / '-अनीय' प्रत्यय
बिकनाअकर्मक क्रियाबिकाऊ'-आऊ' कृदंत प्रत्यय
टिकनाअकर्मक क्रियाटिकाऊ'-आऊ' प्रत्यय
चलनाअकर्मक क्रियाचालू / चलाऊ'-ऊ' / '-आऊ' प्रत्यय
तैरनाअकर्मक क्रियातैराक'-आक' प्रत्यय
भागनाअकर्मक क्रियाभगोड़ा'-ओड़ा' प्रत्यय
भूलनाअकर्मक क्रियाभुलक्कड़'-अक्कड़' प्रत्यय
पीनासकर्मक क्रियापियक्कड़ / पेय'-अक्कड़' / '-य' प्रत्यय
खानासकर्मक क्रियाखाऊ / खाद्यान्न'-ऊ' कृदंत प्रत्यय
लूटनासकर्मक क्रियालुटेरा'-एरा' प्रत्यय
कमानासकर्मक क्रियाकमाऊ'-आऊ' प्रत्यय
अड़नाअकर्मक क्रियाअड़ियल'-इयल' प्रत्यय
मरनाअकर्मक क्रियामरियल'-इयल' प्रत्यय
सड़नाअकर्मक क्रियासड़ियल'-इयल' प्रत्यय
ऊपरदिशावाचक अव्ययऊपरी'-ई' प्रत्यय
नीचेस्थानवाचक अव्ययनिचला'-ला' प्रत्यय
आगेकालबोधक अव्ययअगला'-ला' प्रत्यय
पीछेकालबोधक अव्ययपिछला'-ला' प्रत्यय
बाहरस्थानवाचक अव्ययबाहरी'-ई' प्रत्यय
भीतरस्थानवाचक अव्ययभीतरी'-ई' प्रत्यय
दूरस्थानवाचक अव्ययदूरस्थ'-स्थ' प्रत्यय
समीपस्थानवाचक अव्ययसमीपस्थ / समीपवर्ती'-वर्ती' प्रत्यय

UPPSC RO/ARO अव्यय व क्रिया विशेषण निर्माण ट्रैप्स

1. 'ऊपरी' vs 'ऊपर': 'वह ऊपर खड़ा है' में 'ऊपर' स्थानवाचक क्रियाविशेषण है; जबकि 'ऊपरी मंजिल' में 'ऊपरी' मंजिल संज्ञा का स्थानबोधक गुणवाचक विशेषण है।

2. 'पठित' और 'पठनीय': 'पठित' (पढ़ा हुआ) भूतकालिक कृदंत विशेषण है, जबकि 'पठनीय' (पढ़ने योग्य) संभाव्य कृदंत विशेषण है। दोनों मूल धातु 'पठ्' से बने हैं।

उत्तर प्रदेश लोक सेवा आयोग (UPPSC RO/ARO) विगत वर्षों के प्रामाणिक प्रश्न (PYQs)

आयोग की आधिकारिक उत्तर कुंजी के आधार पर तैयार 10 उच्च-स्तरीय प्रश्न, सटीक उत्तर एवं परीक्षा-उन्मुख व्याख्या:

UPPSC RO/ARO Prelims 2021 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
1. 'भागना' क्रिया से बना विशेषण शब्द है:
A भगोड़ा
B भागना
C भाग
D भागा
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

भागना क्रिया में 'ओड़ा' प्रत्यय लगने से 'भगोड़ा' (विशेषण) बनता है।

UPPSC RO/ARO Mains 2017 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
2. 'यह' सर्वनाम से बना विशेषण रूप है:
A ऐसा
B इतना
C A और B दोनों
D यहाँ
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: C

'यह' से 'ऐसा' (सादृश्य) और 'इतना' (परिमाण) दोनों विशेषण बनते हैं।

UPPSC Prelims 2016 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
3. 'लड़ाकू' शब्द किस धातु (क्रिया) से बना विशेषण है?
A लड़ना
B लड़ा
C लड़ाई
D लड़
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

लड़ना क्रिया से 'आकू' प्रत्यय जोड़कर 'लड़ाकू' विशेषण बनता है।

UPPSC RO/ARO Prelims 2014 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
4. 'बाहर' अव्यय से बना विशेषण शब्द है:
A बाहरी
B बाहर
C बाहरिया
D बाह्य
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

'बाहर' अव्यय में 'ई' प्रत्यय जोड़कर 'बाहरी' विशेषण बनता है।

UPPSC Special Pre 2010 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
5. 'बिकाऊ' शब्द का मूल शब्द क्या है?
A बिकना / बेचना (क्रिया)
B बिक्री (संज्ञा)
C बिका
D बाज़ार
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

'बिकाऊ' बिकना/बेचना क्रिया से बना कृदंत विशेषण है।

UPPSC Mains 2014 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
6. 'अड़ियल' विशेषण किस क्रिया से निर्मित हुआ है?
A अड़ना
B अड़
C अड़ाना
D आड़
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

अड़ना क्रिया में 'इयल' प्रत्यय जुड़ने से 'अड़ियल' बनता है।

UPPSC 2018 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
7. 'पीछे' अव्यय से बना विशेषण रूप है:
A पिछला
B पिछाड़ी
C पीछे
D पिछल
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

पीछे से 'पिछला' विशेषण बनता है।

UPPSC RO/ARO 2016 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
8. 'पियक्कड़' शब्द में प्रत्यय और मूल शब्द है:
A पीना (क्रिया) + अक्कड़
B पिय + कक्कड़
C पेय + अक्कड़
D पी + अक्कड़
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

पीना क्रिया में 'अक्कड़' प्रत्यय लगने से 'पियक्कड़' विशेषण बनता है।

UPPSC 2012 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
9. 'तैरना' क्रिया से बना विशेषण शब्द है:
A तैराक
B तैराकी
C तरण
D तैर
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

तैरना क्रिया से 'आक' प्रत्यय लगकर 'तैराक' विशेषण बनता है।

UPPSC RO/ARO 2023 UPPSC RO/ARO सामान्य हिन्दी
10. 'ऊपर' अव्यय से बना विशेषण है:
A ऊपरी
B ऊपरला
C ऊँचा
D ऊपर
उत्तर एवं प्रामाणिक व्याख्या देखें

सही उत्तर: A

'ऊपर' से 'ऊपरी' विशेषण बनता है (जैसे: ऊपरी आमदनी)।

3-स्तरीय ऑनलाइन मिनी टेस्ट (कठिनाई स्तर 1, 2 व 3 — 1/3 नकारात्मक अंकन)

स्तरानुरूप 15 प्रश्नों का परीक्षण: स्तर 1 (तथ्यात्मक), स्तर 2 (मध्यम/सुमेलन), स्तर 3 (कथन-कारण व विश्लेषणात्मक):

UPPSC RO/ARO मुख्य परीक्षा (Mains Format) — प्रारूप एवं आदर्श उत्तर

मुख्य परीक्षा प्रश्नपत्र-2 (सामान्य हिन्दी एवं आलेखन) तथा प्रश्नपत्र-1 (वस्तुनिष्ठ) के मानक अनुरूप मॉडल प्रश्न व उत्तर:

UPPSC RO/ARO मुख्य परीक्षा प्रारूप 5 अंक
1. क्रिया (धातु) एवं अव्यय पदों से विशेषण निर्माण की प्रक्रिया को 3-3 उदाहरणों द्वारा स्पष्ट कीजिए।
आदर्श उत्तर (Examiner Standard)

1. क्रिया (धातु) से विशेषण निर्माण (कृदंत विशेषण):

  • भागना (क्रिया) + ओड़ा -> भगोड़ा (जैसे: भगोड़ा अपराधी)
  • लड़ना (क्रिया) + आकू -> लड़ाकू (जैसे: लड़ाकू विमान)
  • तैरना (क्रिया) + आक -> तैराक (जैसे: कुशल तैराक)

2. अव्यय पदों से विशेषण निर्माण:

  • आगे (अव्यय) + ला -> अगला (जैसे: अगला स्टेशन)
  • पीछे (अव्यय) + ला -> पिछला (जैसे: पिछला सप्ताह)
  • बाहर (अव्यय) + ई -> बाहरी (जैसे: बाहरी व्यक्ति)

परीक्षा कक्ष त्वरित रिवीज़न — मुख्य बिंदु एवं ट्रैप्स (Exam Traps)

महत्वपूर्ण परीक्षा बिंदु (Must-Remember Points)

  • यह -> ऐसा / इतना; वह -> वैसा / उतना; कौन -> कैसा / कितना।
  • भागना -> भगोड़ा; लड़ना -> लड़ाकू; तैरना -> तैराक; बेचना -> बिकाऊ।
  • आगे -> अगला; पीछे -> पिछला; ऊपर -> ऊपरी; बाहर -> बाहरी।
  • क्रिया से बने विशेषण "कृदंत" कहलाते हैं; संज्ञा/सर्वनाम/अव्यय से बने "तद्धित" कहलाते हैं।

सामान्य भ्रांतियां एवं आयोग के ट्रैप्स (Common Pitfalls)

  • भगोड़ा और लड़ाकू क्रिया से बने विशेषण हैं, संज्ञा से नहीं।
  • अगला और पिछला अव्यय से बने विशेषण हैं।

60/60 शत-प्रतिशत स्कोर सूत्र

सामान्य हिन्दी में 60 में से 55+ अंक प्राप्त करना ही समीक्षा अधिकारी अंतिम चयन की गारंटी है। प्रतिदिन 30 मिनट नियम स्मरण एवं 20 प्रश्नों का अभ्यास अनिवार्य रूप से करें।